Kolekcja manuskryptów Leona Vita Salavala we Wrocławiu

Kolekcja manuskryptów Leona Vita Saravala Wrocławiu

Jerzy Kichler

Niemieccy Żydzi, do drugiej wojny światowej byli większości liberalni, traktowali siebie jako Niemców wyznających judaizm. W czasie wojny wyznawanie judaizmu, choćby formalne oznaczało wyrok śmierci. Po wojnie społeczność Żydów wrocławskich tworzyli Żydzi z Polski, z zupełnie inną kulturą , mówili w jidysz i odmawiali modlitwy w rycie chasydzkim. Pamięć o Żydach niemieckich była nieobecna. Dopiero od 1995 roku upamiętnia się w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej modlitwami ofiary tzw. Kristllnacht 1938 roku, od wojny było to poza tradycją tej społeczności. Nie były zatarte do 1992 roku różnice kulturowe pomiędzy przedwojenną i powojenną społecznością żydowską we Wrocławiu..

 

W 2001 r. przewodzona przez Ronalda S. Laudera Komisja do spraw Zwrotu Dzieł Sztuki (zagrabionych przez nazistów) powiadomiła Jerzego Kichlera o znalezieniu w zbiorach Bibliotek Narodowych w Pradze i Moskwie części kolekcji przedwojennego Żydowskiego Seminarium Teologicznego we Wrocławiu (Breslau), także o innych znaleziskach w tym archiwum rabina Schneersona w Moskwie, obrazów z kolekcji Herzogów na Węgrzech i w Polsce, obrazów z kolekcji Sachsów w Polsce, także o dziełach sztuki znajdujących się do wojny w Polsce, a obecnie m.in. w USA. W 1999 roku uchwalono Zasady Waszyngtońskie, które zobowiązywały kraje uczestniczące w ujawnianiu i wykazaniu dobrej woli w zwrocie zagrabianych dzieł sztuki, bibliotek i archiwaliów ich przedwojennym właścicielom, zarówno osobom fizycznym jak i prawnym.

 

Żydowskie Seminarium Teologiczne we Wrocławiu (Jüdische Theologische Seminar in Breslau, JTS) powstało w 1854 roku z inicjatywy rabina Abrahama Geigera. Zgodnie z testamentem Jonasa Fraenkla (4 października 1844 roku) miała być powołana Fundacja z kapitałem 300.000 talarów oraz nieruchomość przy ul. Włodkowica 1B (dzisiaj nr 14). Do 1903 r. Seminarium opuściło 452 absolwentów, z czego 276 z Niemiec. Poza tym 91 z Austrii, 47 z Węgier, 21 z Rosji, 11 z innych krajów Europejskich, 6 z Ameryki.

 

Podstawę Biblioteki Żydowskiego Seminarium Teologicznego stanowił księgozbiór Leona Vita Savarala (1771-1851) z Triestu, za który zapłacono 8.331 marek i 31 fenigów. Dzięki późniejszym darom: żony dr Bernarda Beera z Drezna (36 wol.), Raphaela Kirchheima z Frankfurtu, Frenkla, Bernaysa, Adlera, Zukermana, Rosina, Tiktina, Kohna i in., a także zakupom księgozbiór wzrósł do 405 rękopisów, 54 inkunabułów oraz ok. 18.000 dzieł w 24.000 woluminach (wg. różnych źródeł biblioteka liczyła 30.000 a nawet 40.000 woluminów). Był to największy zbiór judaików w Niemczech i jeden z największych wówczas na świecie.

 

W noc Kristallnacht 9/10 listopada 1938 roku hitlerowcy wyrzucili zbiory biblioteczne Żydowskiego Seminarium Rabinackiego we Wrocławiu przez okna na ulicę. Część z nich, w tym rękopisy i inkunabuły zostały zebrane w budynku Seminarium i na początku wojny zapakowane i przewiezione do Berlina, początkowo do budynku Loży Wolnomularskiej przy Emserstrasse, później do budynku Wielkiej Loży Masońskiej przy Eisenacherstrasse 12, gdzie koncentrowano zagrabione z różnych bibliotek judaika.

 

Ten zbiór podlegał początkowo Gestapo, potem Departamentowi A1 RSHA (Reichssicherheitshauptamt – Główne Biuro Bezpieczeństwa Rzeszy (kierowane przez Reinharda Heydricha, od 1942 Ernsta Kaltenbrunnera), we współpracy z Instytutem Badań nad Kwestią Żydowską (Institut zur Erforschung der Judenfrage) we Frankfurcie nad Menem założonym przez Alfreda Rosenberga. Zbiory przewoził Oddział do Zadań Specjalnych dla Terytoriów Okupowanych Rosenberga (Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg für die Besetzen Gebiete, ERR).

 

W sierpniu 1943 r. zbiór został ewakuowany z Berlina i przewieziony do różnych miejsc na Dolnym Śląsku, w północnych Czechach i w Niemczech, głównie do:

  • – Zamku Niemes koło Reichenbergu (Liberec) w Czechach, gdzie trafiła lub miała trafić  m.in. kolekcja rękopisów;
  • – Zamku w Schlesiersee (Sławie) koło Głogowa;
  • – Zamku Perstein koło Deutsch – Gabel (Jablonné v Podještědí);
  • – Zamku Hauska w Deutsch-Gabel;
  • – Zamku Książęcego w Walenburger Bergland;
  • – Daggendorf nad Dunajem;
  • – Zwiesel w Bayrischen Wald;
  • – Greiz w Turyngii;
  • – Arnstadt w Turyngii.

Kolekcja literatury w języku hebrajskim, jidisz i ladino została przewieziona do Theresienstadt w Czechach. Kilka paczek zostało w piwnicach RSHA przy ul. Munchenstr. 13 w Berlinie – Schoenberg. Szczegóły przemieszczeń zbiorów nie są do końca jasne. W 1945 r. część kolekcji Żydowskiego Seminarium Teologicznego została odnaleziona w Kłodzku w piwnicach Gestapo i w pociągu na stacji kolejowej w tym mieście. Ta część została przekazana polskiemu rządowi i znajduje się w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie (w tym ok. 160 rękopisów). Inne części księgozbioru, a które koniec wojny zastał w różnych nieznanych nam dziś miejscach, zostały przejęte czy to przez Armię Czerwoną, czy przez władze czeskie, czy inne instytucje lub osoby prywatne.

Fragmenty najcenniejszych zbiorów Seminarium znajdują się:

  • – w Bibliotece Narodowej Republiki Czeskiej (34 rękopisy i 6 inkunabułów w 7 tomach, a które zostały przekazane do Wrocławia 8 grudnia 2004 (o czym niniejsze opracowane);
  • – w Rosyjskiej Bibliotece Państwowej w Moskwie (rękopisy oraz szczątki akt biblioteki Seminarium)
  • – w Nowym Jorku
  • – w Jerozolimie
  • – w innych miastach.

 

Dla wyjaśnienia i rozstrzygnięcia spraw restytucji zagrabionych dzieł sztuki i bibliotek miały miejsce Międzynarodowe Konferencje: w Waszyngtonie w 1998 r. i Wilnie w 2000 r. Brał w nich udział Jerzy Kichler, ówczesny przewodniczący zarządu Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, na zaproszenie ambasadora Ronalda S. Laudera współpracował on wówczas z Komisją do spraw Restytucji Dzieł Sztuki (Commision for Art. Recovery) przy Światowym Kongresie Żydów. Ronald S. Lauder w 2001 roku powiadomił Jerzego Kichlera o odnalezieniu przez pracowników Komisji części   kolekcji Leona Vita Savarala w bibliotekach w Pradze i Moskwie.

 

Jerzy Kichler postanowił odzyskać dla Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu tę kolekcję. Uważał, że kolekcja jest częścią kulturowego i historycznego dziedzictwa wrocławskich Żydów, jej odzyskanie będzie symbolem ciągłości życia społeczności żydowskiej we Wrocławiu.   W 2001 roku Jerzy Kichler był przewodniczącym zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu (niezależnie od przewodniczenia ZGWŻ), jego staraniem po 1993 roku ta Gmina mająca ok.40 członków, w 2001 roku odradzała się, przybyło do niej ponad 150 nowych osób, w większości młodych Żydów. Gmina nie posiadała wówczas żadnego księgozbioru z bogatej przedwojennej biblioteki. Odzyskanie kolekcji Leona Vita Savarala miało być nowym bodźcem dla odrodzenia Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w tym mieście.

 

W 2001 roku Kichler uzyskał odpowiednie poparcie ambasadora Ronalda S. Laudera prezydenta Komisji do Spraw Restytucji Dzieł Sztuki Światowego Kongresu Żydów. Pracownicy tej Komisji, w imieniu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu prowadzili negocjacje w tej sprawie z Rządami Czech i Rosji[1]. W latach 2001 –2002 starania Jerzego Kichlera znalazły także poparcie ze strony rządu RP, w tym Kancelarii Prezydenta a przede wszystkim Ministerstwa Spraw Zagranicznych w osobie prof. Witolda Kowalskiego. Wyniknęło wiele wątpliwości prawnych: czy obecna Gmina Wyznaniowa Żydowska we Wrocławiu jest sukcesorem Juedische Gemeinde z Breslau, czy porozumienia czechosłowacko-polskie z 1946 r. nadal mają moc prawną, czy Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej ma prawo wydania swych zbiorów do Polski? Jerzy Kichler wykazał prawa do tej kolekcji przysługujące Gminie Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu na podstawie zapisu testamentowego Jonasa Fraenkla z 1844 roku (odnalezionego w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego), w którym Fraenkel wskazał tą Gminę jako sukcesora majątku w razie likwidacji Seminarium.

 

Proces prawny dotyczący restytucji kolekcji Saravala odbył się to zgodnie z procedurą określoną przez prawo międzynarodowe, w szczególności w artykule 5 porozumienia pomiędzy Republiką Czechosłowacką a Rzeczpospolitą Polską z 12 grudnia 1946 r. z dodaniem punku 1b artykułu 5 podpisanego w Pradze 29 marca 1958 roku a dotyczącego dziedzictwa kulturalnego i archiwów i tzw. Zasad Waszyngtońskich z 1997 roku. Te sprawy, pozytywnie dla Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu wynegocjowali prawnicy Komisji Laudera w 2002 r.

 

Przez dwa lata Ministerstwo Spraw Zagranicznych pracowało nad zgonieniem przez rządy Polski i Czech nad procedury przekazania kolekcji z Pragi do Wrocławia. Kancelaria Prezydenta Rzeczpospolitej wydatnie pomogła w materialnym przewiezieniu kolekcji Leona Vita Savarala z Biblioteki Uniwersytetu Karola w Pradze do Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego.

 

Poproszony o pomoc prof. Marcin Wodziński z Uniwersytetu Wrocławskiego oddelegował do koniecznych prac dra Pawła Woroczaka. Od 1 grudnia 2004 roku dr Paweł Woronczak wraz mgr inż. Jerzym Kichlerem w Bibliotece Uniwersytetu Karola w Pradze pieczołowicie uzgadniali i potwierdzali zgodność każdej strony manuskryptów i inkunabułów. Koszty pobytu w Pradze dra Pawła Woronczaka i mgr inż. Jerzego Kichlera sponsorowała Fundacja Ronalda S.Laudera. Życzliwą pomoc uzyskano także ze strony Instytutu Polskiego w Pradze. Przedstawiciele strony polskiej: prof. Wojciech Kowalski (Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP), mgr inż. Jerzy Kichler (Gmina Wyznaniowa Żydowska we Wrocławiu), dr Jan Paweł Woronczak (Uniwersytet Wrocławski) oraz przedstawiciele Biblioteki Uniwersytetu Karola dr Olga Sixowa i dr Jerzy Stankiewicz podpisali w Pradze wstępne protokoły 3 grudnia 2004 roku. Całość postępowania restytucyjnego zakończono 8 grudnia 2004 roku podpisaniem w Pradze aktu przekazania Kolekcji Saravala do Polski przez Ministrów Kultury Republiki Czeskiej i Polskiej: Zdenka Novaka i Waldemara Dąbrowskiego.

 

62 lata po zagrabieniu kolekcji przez htlerowców, kolekcja została przekazana podczas specjalnej uroczystości przez prezydenta Republiki Czech Vaclava Klausa prezydentowi RP Aleksandrowi Kwaśniewskiemu w dniu 7 grudnia 2003 roku w Pradze. Następnego dnia na pokładzie samolotu Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego kolekcja wróciła do Polski i 9 grudnia do Wrocławia. Jerzy Kichler ze wzruszeniem towarzyszył w czasie całej podróży skrzyni, w której przechowano bezcenny zbór na czas transportu.

 

Kolekcja Manuskryptów Żydowskiego Seminarium Teologicznego odzyskanego z Pragi w 2003 roku obejmuje 34 rękopisy i 6 inkunabułów (te w 7 tomach), w większości z kolekcji Saravala. Najstarszy rękopis został ukończony w 1284/85 roku, najmłodszy w 1833 roku Powstały one w różnych miastach Europy, Północnej Afryki i Bliskiego Wschodu, w Portugalii, Hiszpanii, Algerii, Turcji, Włoszech, Niemczech i Polsce. Rękopisy reprezentują różne tradycje pisarskie żydowskiego średniowiecza w Europie: sefardyjską, włoską i aszkenazyjską. Choć nie jest ich wiele, są bardzo różnorodne – od Biblii, poprzez komentarze do niej, dzieła mistyczne, modlitewniki aż do poezji, filozofii, astronomii.

Niektóre są pięknie iluminowane, spotykamy też interesujące migrografie (tekst rozmieszczany na stronie tak, by układał się w obraz). Jedna z ksiąg bez wątpienia została napisana przez kobietę w Rzymie w końcu XIII wieku, której rodzina emigrowała z Eger (dzisiaj miejscowość Cheb w Czechach).

 

Po roku 2000 kolekcja została zdigitalizowana w ramach projektu Memoriae Mundi Series Bohemica (Memoria) UNESCO, przy współpracy Olgi Sixowej i Jerzego Stankiewicza z Muzeum Żydowskiego w Pradze. Dzięki temu większość badań nad poszczególnymi rękopisami można prowadzić na kopiach, bez groźby uszkodzenia cennych oryginałów.

 

W 2002 roku Jerzy Kichler w imieniu zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu podpisał z Dyrektorem Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego umowę o złożeniu kolekcji do depozytu w Dziale Rękopisów i Starodruków Biblioteki, gdzie będzie pozostawać pod opieką fachowców. Umowa została odnowiona w 2004 roku. Formalnym właścicielem kolekcji jest Gmina Wyznaniowa Żydowska we Wrocławiu. W ten sposób wrócił do Wrocławia fragment rozproszonego przez rządy nazistowskie i wojnę bogatego dorobku wrocławskich Żydów i stworzonej przez nich placówki, która miała swoje ważne miejsce i w świecie, i w mieście.

 

Badania nad Kolekcją Saravala miały pomóc w odzyskaniu tożsamości przez Żydów wrocławskich. Przekazanie tej kolekcji do Wrocławia było wyjątkowe: kolekcja nie jest tylko częścią kultury polskiej, lecz także niemieckich Żydów, dzisiejsza Gmina Żydowska poprzez pozyskanie Kolekcji Saravala miała odnaleźć nową tożsamość mając udział w badaniach nad nią we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim i innymi instytucjami w Polsce i na świecie. Niestety, po 2004 roku, gdy Jerzy Kichler ustąpił z funkcji przewodniczącego zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu ta kolekcja uległa niemal całkowitemu zapomnieniu. Potem Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego udostępniła w ramach specjalnej wystawy fragmenty kolekcji odwiedzającym Muzeum Uniwersyteckie, Fundacja Bente Kahan urządziła wystawę w Synagodze pod Białym Bocianem dotyczącą kolekcji, co w pewnym stopniu przywróciło pamięć o bezcennej kolekcji   Leona Vita Savarala z Triestu. Dzięki digitalizacji, korzystają z zasobów kolekcji naukowcy z Izraelskiej Academy of Sciences i Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie.

 

Źródła:

  1. Leszek Ziątkowski, Dzieje Żydów we Wrocławiu, Wrocław 2000
  2. Dov Schidorsky, Konfiskata bibliotek i zmuszanie do pracy przymusowej – Dwa dokumenty z okresu Holokaustu, www.fiat.
  3. Opis wystawy Dziedzictwo Savarala – wyjątkowa wystawa rzadkiej kolekcji manuskryptów hebrajskich i starodruków w Klementinum w Pradze, 2004.

 

 

 

 

 

[1] Kolekcja z Moskwy nadal pozostaje w tym mieście. Kopie niektórych archiwaliów można zobaczyć w Katalogu wydanym w 2004 roku przez Komisję do spraw Restytucji Dzieł Sztuki i ufundowanego przez Ronalda S. Laudera.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s