Rabini we Wrocławiu

Jerzy Kichler

GMINA ŻYDOWSKA WE WROCŁAWIU I JEJ RABINI

Tekst z „W Oblicza Wrocławia , historia, kultura, rozwój, wyd.NOVA 2009”

 

Historia gminy żydowskiej we Wrocławiu liczy co najmniej osiem­set lat o czym świadczą dokumenty i zachowane nagrobki. Rodzi­ny żydowskie osiedlały się we Wrocławiu od IX do XV wieku. Naj­starszymi dokumentami są: akt potwierdzający posiadanie ziemi w 1204 roku (w osadzie Sokolniki) przez Żydów Józefa i Chaskela (obecnie teren między placem Jana Pawla II a ulicą Odrzańską) Oraz dokument poświadczający o żydowskiej własności wsi Tyniec, Bez wątpienia do wygnania Żydów w 1454 roku we Wrocławiu działała silna, dobrze zorganizowana gmina żydowska, Miała kilka domów modlitwy, cmentarz i łaźnie rytualną, W jej demokratycz­nej strukturze istotną rolę odgrywają prezes gminy (rosz kehillah), zajmujący się jej administrowaniem, oraz rabin, który powinien in­terpretować przepisy ‘lory (Pięcioksięgu Mojżeszowego) i nauczać ich członków gminy. W historii judaizmu zapisały się spory między wrocławskimi rabinami w XIX wieku.

Kabin, którego wybiera zarząd gminy, powinien mieć formalny certyfikat, zwany smicha, do sprawowania tej funkcji, odznaczać się znajomością teologii i być przykładem moralności. Główną rolą ra­bina jest podejmowanie decyzji w sprawach religijnych i prawa rabinackiego, jego komentowanie i nauczanie. Ważnym zadaniem jest przewodzenie sądowi religijnemu (bet din). Według Talmudu, do wyłącznych obowiązków rabina należą: udzielanie rozwodów (bardzo rzadkie), orzekanie o koszerności (szczególnie żywności, także elementów ubioru), wygłaszanie kazań dwa razy do roku: przed świętami Pesach i postem Tisza be-Aw. Kwalifikacje ortodok­syjni rabini uzyskują w jesziwach, uczelniach talmudycznych, po zdaniu specjalnego egzaminu ze znajomości i właściwej interpre­tacji wszystkich pism rabinicznych, czyli Tory i Talmudu (63 trak­taty) z komentarzami. Pozostałe funkcje, jak prowadzenie modlitw, ślubów i innych uroczystości, nie należą do obowiązków rabina i je­go udział w nich zależy od tradycji danej gminy.

W historii gminy żydowskiej we Wrocławiu nie zachowały się imiona rabinów średniowiecznych, choć ulicę przy obecnym koście­le uniwersyteckim nazywano w XIV wieku Rabinacką. Najstarszy, zachowany do dzisiaj kamień nagrobny (po hebrajsku macewa), da­towany na 1203 rok, mówi o kantorze Dawidzie, synu Sara Szaloma (kamień znaleziony w 1917 roku we Wrocławiu). Jeśli Dawid był kantorem, to musiał mieć wiedzę rabina, dodatkowo pięknie intonował modlitwy. Inna macewa z 1303 roku mówi o nauczycie­lu, czyli rabinie, Szneurze, synu Arona, Rabinem mógł być także Mojżesz, syn Abrahama, zmarły w 1332 roku, gdyż nagrobek mówi o nim jako rozświetlającym (wiedzą) swoją społeczność. O synu uczonego, czyli rabina, Chaima mówi inskrypcja z nagrob­ka z 1334 roku. Nagrobki te znajdowano w różnych miejscach we Wrocławiu: na dnie Odry, w podziemiach pobliskiej katedry, niedaleko kaplicy św. św. Piotra i Pawia, w ratuszowych podzie­miach, Pochodzą one ze średniowiecznego cmentarza za bramą Oławską, z którego kamienie sprzedał lub przekazał jako rekom­pensatę samorządowi miejskiemu w 1345 roku król czeski Jan Luksemburski (sani zmarł rok później). Gmina żydowska we Wroc­ławiu formalnie istniała do 1453 roku, gdy po procesie pod prze­wodnictwem franciszkanina Jana Kapistrana spalono 4 sierpnia na placu Solnym czterdziestu jeden Żydów (według niektórych źró­deł – od piętnastu do nawet stu pięćdziesięciu osób wyznania moj­żeszowego). Jak podają źródła chrześcijańskie, rabin Pinchas powie­sił się przed egzekucją, co wydaje się mało prawdopodobne, gdyż żydowskie prawo religijne zabrania samobójstwa.

Wrocław miał tak zwany przywilej, czyli zakazywanie osiedla­nia się w nim Żydów (de non tolerandis Judeis), od 1455 roku, wy­dany przez króla czeskiego i węgierskiego Władysława Pogrobowca. Ten stan zachowali władcy czescy i węgierscy, także Habsburgowie władający Wrocławiem. Dopiero król Pruski Fryderyk II dekretem z 1744 roku zezwolił na osiedlanie się Żydów we Wrocławiu, tak więc następuje przerwa w opisach życia religijnego Żydów wrocławskich do początku XVIII wieku, gdy mianowano rabinem Barucha Wesela, który otwiera nowożytną historię rabinów wroc­ławskich.

Baruch Wesel (Bendix Ruben Gumpertz) stał się rabinem we Wrocławiu głównie dzięki rodzinnym koneksjom. Jego dziadek Eliasz Gomperz był tak zwanym Żydem dworskim króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I (1688-1740), a brat – bogatym kupcem w Berlinie. Dzięki ich protekcji Baruch Wesel został członkiem bet dinu sądu rabinackiego w Wrocławiu w 1724 roku. Napisał w związku tym uczoną pracę – komentarz do Szaarrej Ttfilah Solomona Salmana Hanau. Otrzyma! wówczas ogromny spadek po oj­cu i nie pobierał) pensji rabinackiej od swojej gminy. W 1728 roku polski Sejm Czterech Ziem mianował go rabinem we Wrocławiu, w tym samym roku Baruch Wesel napisał wstęp do wydania Pięcioksięgu w zasłużonej i słynnej żydowskiej drukarni w Brzegu Dolnym (Dyhrenfurcie). Jednak w finansach mu się nic powodziło i od 1733 roku utrzymywał się z pensji otrzymywanej z gminy żydowskiej. Kłopoty finansowe rabina nie obchodziły urzędników austriackich i zakwalifikowano go do wysokiej, drugiej klasy podat­kowej. Z powodu niezapłacenia tych podatków został wtrącony do więzienia, utracił także tytuł i pensję rabina. Został karnie usu­nięty z miasta w 1738 roku, zezwolono mu jednak na zamieszka­nie poza jego murami, prawdopodobnie przy dzisiejszej ulicy Paw­ła Włodkowica,

Gdy po zajęciu Wrocławia przez Prusy w 1740 roku zezwolono Żydom na osiedlanie się we Wrocławiu, rabin Baruch Wesel wy­siał do Fryderyka II poemat pochwalny po hebrajsku i niemiecku, w którym jako akrostych umieścił imię królewskie, Dzięki temu, po wydaniu odpowiedniego dekretu w 1711 roku, pozwolono mu – obok innych jedenastu rodzin żydowskich – zamieszkać we Wrocławiu, a jego samego wyznaczono na wrocławskiego rabina. Wówczas także, dzięki staraniom nowego rabina, po ponad trzystu latach przerwy, zezwolono Żydom na założenie cmentarza w tym mieście. Teren pod cmentarz wrocławski kupiono od Jana Antoniego Langego na Przedmieściu Świdnickim i pierwszy pochó­wek na nim odbył się w 1761 roku. Jest to teren przy dzisiejszej ulicy Gwarnej. Rabin Baruch Wesel zebrał konieczne fundusze na wykup ziemi, jednak nie doczekał otwarcia cmentarza i został pochowany w Brzegu Dolnym w 1753 roku.

Po Baruchu Weselu rabinem został Józef Jonas Frenkel, które­mu przypadło formalne otwarcie pierwszego nowożytnego cmenta­rza żydowskiego. Pierwszym wybitnym – należy też. dodać: orto­doksyjnym – rabinem wrocławskim był Isaja ben Juda Lejb Berlin, znany także jako Isaja Pick, urodzony w 1725 roku w Eisenstadt na Węgrzech, znakomity klasyczny komentator Talmudu. Dzięki naukom swojego ojca, rabina Pressburaga, a potem finansowemu wsparciu teścia Wolfa Picka z Wrocławia, studiował w Berlinie i w jesziwie rabina Zeewa Hirsza Białe (zwanego Harif) w Halberstacie. W 1755 roku ożenił się we Wrocławiu, gdzie z powodzeniem prowadził interesy. Po wieloletnich sporach z miejscowymi maskilami. czyli wyznawcami nurtu liberalnego w judaizmie, w wieku sześć­dziesięciu ośmiu lat został rabinem wrocławskim. Swoją pierwszą publikację, wydaną w Brzegu Dolnym w 1786 roku, zatytułował Szeelat Szalom (Wyrazy wdzięczności dla pokoju). Formalnie dzieło to jest komentarzem do Szeiltotol na szabat autorstwa Ahaja z Szabha, żyjącego na przełomie VIII i IX wieku klasycznego autorytetu rabinicznego z. akademii w Pumpedicie w Babilonii. W swoim dziele wrocławski rabin Pick Berlin napisał: „przez cale swe życie zważa­łem na to, by nie ubliżać mym bliźnim brakiem szacunku, nawet wówczas, gdy wygłaszam wobec nich zdawkowe pochwały”. Rabin Pick Berlin był komentatorem Biblii, Miszny, Talmudu, Alfasiego, Majmonidesa, Szulchan Aruclui i innych dziel rabinicznych. Naj­bardziej znanym jego dziełem, zawartym w każdej edycji Talmudu, jest Masoret ha Szas (Tradycja talmudyczna), wydane po raz pierwszy w Brzegu Dolnym w latach 1800-1804, w którym cytuje teksty równolegle traktujące ten sam problem, z wyodrębnieniem najtrud­niejszych fragmentów i komentarzami do nich. Opublikował także w 1860 roku w Królewcu dzieło Kaszot Mejuszaw, w którym są za­warte wszystkie wersety “Talmudu zawierające słowo „kaszia”, czyli „trudność”, i komentarze do nich. Dzięki tym pracom Pick Berlin stal się pierwszym Żydem niemieckim, który zajmował się literatu­rą ery post-talmudycznej.

Obie grupy – ortodoksi i liberałowie – musiały zmagać się z for­malnymi wymaganiami prawa pruskiego. Zgodnie z dekretami i edyktami z 1744 i 1790 roku, we Wrocławiu (także w innych mia­stach) mogła działać tylko jedna gmina żydowska (Synagogengemeinde) i mogła mieć tylko jednego rabina, choć mogli być mianowani in­ni funkcyjni, jak dajani (członkowie sądu religijnego), kantorzy czy szamesi (pomocnicy synagogalni). Warto dodać, że system pra­wa wyznaniowego dla gmin wyznaniowych żydowskich w II Rzecz­pospolitej był wzorowany na prawie pruskim i w tym zakresie nie zmienił się istotnie do dzisiaj.

Napór liberałów wrocławskich nasilił się po śmierci Picka Berli­na. Ponieważ liberałowie nie mogli utworzyć oddzielnej liberalnej gminy, zorganizowali się w bractwo. Nazwali je Gesellschaft der Brueder (Stowarzyszenie Braci, hewrah). Wrocławska liberalna hewra wynajęła na potrzeby modlitw, a później zakupiła w 1796 ro­ku budynek z salą modlitw (zum Tempel) przy obecnej ulicy Św. Anto­niego 22. Zmiany, jakie maskilim chcieli wprowadzić do judaizmu, były trojakie: estetyczne, ideologiczne i organizacyjne. Przywódcy liberałów, w tym Jod Brill, Isaak Jeremias Warburg, Benjamin Dohm i Elias Henschel, pisali komentarze i jednocześnie byli cenio­nymi lekarzami, kupcami, nauczycielami. Znaleźli w 1834 roku chętnego do przyjazdu do Wrocławia na stanowisko liberalnego rabina Abrahama Geigera (1810-1874). Nie widzieli, że stanie się to jednym z kluczowych zagadnień judaizmu XIX wieku, którego skutki są widoczne do dzisiaj na całym świecie.

Abraham Geiger otrzymał staranne, ortodoksyjne wykształce­nie rabinackie, a dzięki funduszom rodzinnym odbył świeckie stu­dia języków orientalnych w Heidelbergu i Bonn (1829-1833), koń­cząc naukę pracą doktorską Co Mahomet przejął z tradycji żydowskiej. W 1932 roku został rabinem w Wiesbaden, gdzie redagował znany z liberalnych poglądów „Wissenschaftliche Zeitschrift fuer juedische Theologie” („Pismo Naukowe Żydowskiej Teologii” w latach 1835-1847 ukazało się sześć tomów). Sam tytuł był prowokacyjny, gdyż na początku XIX wieku w tradycji ortodoksyjnej nie używano takich określeń, jak „judaizm” czy „teologia”, a tym bardziej nie­możliwe było nazywanie ją nauką uniwersytecką. Wybór Abraha­ma Geigera spotkał się z natychmiastowym gwałtownym oporem urzędującego wówczas we Wrocławiu ortodoksyjnego rabina Salo­mona Tiktina.

Abraham Tiktin (1764-1820) był rabinem w Swarzędzu, póź­niej w Łęczycy i w Głogowie. Dzięki swojej lojalności wobec władz pruskich stał się naczelnym rabinem Śląska i Wrocławia. Do dzisiaj zachował się tylko jeden niewielki jego komentarz Petah-lui Bajit (1820). Jego syn, Salomon Tiktin (1791-1843), uzyskał urząd dzięki wsparciu ojca. Rabin Tiktin używał wszystkich możliwych sposobów, aby nie dopuścić do instalacji we Wrocławiu Abrahama Geigera: donosił do władz pruskich o rzekomym atakowaniu świę­tej religii żydowskiej w jego periodyku, o stopniu doktorskim, któ­ry otrzymał na świeckim uniwersytecie, wreszcie o braku obywatel­stwa pruskiego. Dopiero po dwóch latach starań w ministerstwie w Berlinie Abraham Geiger mógł zamieszkać we Wrocławiu, co z kolei spowodowało następne konflikty. Salomon Tiktin doku­czał Abrahamowi Geigerowi przy każdej okazji, na przykład odma­wiał uczestnictwa w tych ceremoniach, w których ten brał udział (jak śluby czy pogrzeby). W 1841 roku pruskiemu ministrowi spraw wewnętrznych doniesiono o skandalu: podczas pogrzebu na cmentarzu żydowskim przy ulicy Gwarnej, gdy zaczął przema­wiać rabin Abraham Geiger, oficjalny rabin Salomon Tiktin ze zło­ści zepchnął go ze ścieżki i len wpadł do grobu. Jakie rewolucyjne zmiany wprowadził Abraham Geiger? Dzisiaj spór wydaje się dziwaczny. Abraham Geiger wprowadził cotygo­dniowe kazania w synagodze „Pod Białym Bocianem” w literackim języku narodowym, czyli w języku niemieckim (powinien nauczać w języku jidysz, który dla niemieckich liberałów był żargonem), a do prowadzenia nabożeństwa ubierał specjalny strój (rodzaj togi). Nabożeństwom w synagodze „Pod Białym Bocianem” towarzyszył śpiew mieszanego chóru, dla którego specjalnie komponował przy­jaciel Abrahama Geigera, Moritz Deutsch (dzisiaj pieśni te śpiewa chór synagogi „Pod Białym Bocianem” pod dyrekcją Stanisława Rybarczyka). Najbardziej rozsierdziło ortodoksów wzywanie uczestników nabożeństwa do odpowiednich ról w liturgii przez wymienianie imion niemieckich, a nie – jak uczy tradycja – imion hebrajskich. Abraham Geiger dążył do utworzenia we Wrocławiu uczelni kształcącej rabinów według wzoru studiów uniwersytec­kich. Spuścizna literacka Abrahama Geigera jest olbrzymia. Podsta­wowymi jego dziełami są: Judaizm i jego historia (1865), Urschrift wid ubersetzungen der Bibel (1857), Saduceusze i Faryzeusze (1863), Lehr und Lesebuch zur Sprache der Miszna (1845) oraz setki artykułów i tysiące listów. Dzieła te opracował syn Abrahama, Ludwig Geiger, profesor literatury na uniwersytecie w Berlinie. Przykładem na­uczania Abrahama Geigera może być komentarz do tłumaczenia Biblii na język niemiecki, wydanego we Frankfurcie nad Menem w 1928 roku. W Księdze Liczb (10,29-32) czytamy: „Rzeki Moj­żesz do Chobaba, syna Reuela, Madianity, swojego teścia: «ldziemy do kraju, o którym Pan powiedział: Daję go wam. Pójdź z nami, a będziemy ci świadczyć dobro, bowiem Pan przyrzekł dobra Izra­elowi*. Ten mu powiedział: «Nic mogę iść z tobą, lecz wrócę raczej do mego kraju i do mojej rodziny*. «Nie opuszczaj nas – rzekł Moj­żesz – ty bowiem znasz miejsca na pustyni, gdzie możemy rozbić obóz, ty będziesz naszym przewodnikiem. Gdy zaś wyruszysz z na­mi, dopuścimy cię do udziału we wszystkich dobrach, jakich nam udzieli Pan»”. Abraham Geiger w komentarzu pyta: „Dlaczego Moj­żesz prosi Chobaba, Madianitę, aby nie odchodził, aby poszedł z narodem Izraela na pustynię? Tb jasne: jak mówi Mojżesz, Chobab jest doświadczony w obozowaniu na pustyni”. Tutaj Abraham Geiger – inaczej, bardziej zgodnie z oryginałem hebrajskim – poda­je tłumaczenie „[…] i ty [Chobabie] powinieneś być dla nas – zamiast oczu […]”. Zgodnie z komentarzem, ten tekst wydaje się niezrozumiały – przecież Izrael ma doskonałego przewodniki (o którym czytamy dalej w Biblii), a jest nim obłok Pana. Czy po- trzeba lepszego przewodniku, i to na dodatek Madianity, nie- -Żyda? Jak pisze Abraham Geiger: „Z tego powodu poprzedni tłu­macze żydowscy (Targum, Sifrei) zmieniają interpretację tego wer­setu, a przecież chodzi o to, że nie tylko Żydzi odbyli wędrówkę po Synaju”.

W historii judaizmu Wrocław jest miejscem działania tych wy­bitnych rabinów, a także symbolem utworzonej – po wielu skanda­lach i sporach – „Einheitsgemainde”, czyli „jednolitej” gminy (zgodnie ze statutem z 6 marca 1856 roku). W ramach jednej gmi­ny funkcjonowały dwie komisje: ortodoksyjna i liberalna, z których każda miała oddzielnych przywódców duchowych, rabinów, kanto­rów, odrębne szkoły i domy modlitw. Wspólne dla wszystkich były instytucje charytatywne i cmentarz. Taka ugoda w społeczności ży­dowskiej w 1836 roku była możliwa dzięki sile i uporowi rabina Abrahama Geigera i zgodzie na to porozumienie rabina Salomo­na Tiktina.

Uczeni i rabini z całego świata przyjeżdżali do Wrocławia, mia­sta sławnych rabinów. Ortodoksi ze względu na Isajaha Picka, kon­serwatywni – Zachariasza Frankla, liberalni – Abrahama Geigera. Do dzisiaj są studiowane, redagowane przez wybitnych żydowskich uczonych we Wrocławiu, dziewiętnastowieczne periodyki: „Zeitschrift fur die religiosen Interessen des Judentums”, „Monatsschrift fur Geschichte und Wissenschaft des Judentums”, „Wissenschaftliche Zeitschrift fur judische Theologie”.

Trzecim wybitnym rabinem i uczonym wrocławskim, obok Picka Berlina i Abrahama Geigera, był Zachariasz Frankel (IS01-1875), zajmujący ideowo miejsce pośrednie między swoimi poprzednikami. Urodzony w Pradze, otrzymał talmudyczne wy­kształcenie, studiował także filozofię, filologię i nauki stosowane w Budapeszcie. Był rabinem w Litomierzycach, czeskim Teplitz i w Dreźnie. W 1854 roku został mianowany pierwszym rektorem (ku rozczarowaniu Abrahama Geigera) Żydowskiego Seminarium Teologicznego we Wrocławiu. Zachariasz Frankel był zwolennikiem syntez)* historycznej koncepcji judaizmu i potrzeb współczesności przez stopniowe, organiczne zmiany. Stał się liderem szkoły, znanej jako „pozytywistyczno – historyczna”, a kojarzonej z Wrocławiem. Pozostawił dużą spuściznę literacką, związaną głównie z historycz­nymi aspektami prawa biblijno-talmudycznego, na przykład pracę Die Eidesleislwig der Juden in theologischer und historischer Beziechung (1840) o przysiędze składanej przez Żydów w sądach pruskich, a także wiele innych rozpraw, w tym na temat rozwoju historyczne­go prawa według greckiego tłumaczenia Biblii(1841), badań nad Miszną i Talmudem (1870, 1875). Istotną zasługą Zacharia­sza Frankla jest wydawanie od 1851 roku przez siedemnaście lat „Monatsschrift fuerr Geschichte und Wissenschaft des Judentums”. Był on też jednym z twórców nowoczesnych standardów naucza­nia w uczelniach rabinackich. Prominentnym żydowskim history­kiem był wykładowca seminarium Heinrich Graetz (1817-1891). Wrocławskie seminarium wykształciło w latach 1854-1938 ponad dwustu pięćdziesięciu rabinów i drugie tyle nauczycieli judaizmu.

Innymi wybitnymi postaciami związanymi z Wrocławiem i gmi­ną żydowską są: twórca partii socjaldemokratycznej Fcrdinand Lassalle (1825-1864) oraz laureaci Nagrody Nobla – chemik Fritz Haber (1868-1934) i fizyk Max Born (1882-1970). Osobne miej­sce zajmuje Edyta Stein (1891-1942). Urodzona i wychowana w judaizmie, przeszła na katolicyzm i wstąpiła do zakonu karmeli­tanek. Była wybitnym filozofem. Została stracona w Auschwitz. W 1998 roku papież Jan Paweł II kanonizował ją, a rok później ogłosił patronką Europy.

Po drugiej wojnie światowej przez krótki czas (do 1947 roku) funkcjonowały we Wrocławiu dwie grupy Żydów: niemieckich, w większości liberalnych, i polskich, w większości ortodoksyjnych. Wówczas także Wrocław stal się jednym z głównych etapów na wpół legalnej, prowadzonej przez organizacje syjonistyczne, emigracji do Palestyny. Od 1949 roku władze zezwoliły na funk­cjonowanie dwóch instytucji żydowskich: religijnej Kongregacji Wyznania Mojżeszowego i świeckiego Towarzystwa Społeczno- -Kulturalnego Żydów. Po wydarzeniach marcowych 1968 roku część Żydów wrocławskich wyjechała z Polski, w tym także rabin Uszer Ziebes, pozostali w większości akulturowali się do społeczno­ści polskiej.

Powrót pokolenia urodzonego po drugiej wojnie światowej do aktywności w społeczności żydowskiej rozpoczął się za sprawą Henryka Grubera (obecnie w Kanadzie) i moją. Pierwsze spotka­nie udało się zorganizować w 1986 roku w klubie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów. Przełomem stały się występy we Wrocławiu izraelskiego zespołu „Szalom” w grudniu 1987 roku. Władze Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów nie zezwoliły na zaproszenie Izraelczyków do towarzystwa, ale Mozes Finkelsztajn, ówczesny przewodniczący kongregacji, nie miał żadnych obiekcji i wówczas po raz pierwszy po 1968 roku można było otwarcie mówić o państwie Izrael i o życiu żydowskim. Po moim powrocie ze stypendium w Stanach Zjednoczonych udało się utwo­rzyć Centrum Edukacyjne Fundacji Ronalda S. Laudera, począt­kowo w klubie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów, od 1994 roku przy ulicy Pawia Włodkowica 9, w odremontowanym lokalu w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej (na początku lat dzie­więćdziesiątych XX wieku kongregacja zmieniła nazwę na Gmina Wyznaniowa Żydowska). W tym okresie umożliwiono członkostwo w gminie osobom pochodzenia żydowskiego (a więc także mają­cych ojców Żydów), zrównano też prawa wyborcze kobiet z męż­czyznami. Wówczas gmina znacznie powiększyła liczbę swoich członków (obecnie trzysta osób we Wrocławiu, w Wałbrzychu, Dzierżoniowie i Świdnicy). We Wrocławiu utworzono w 1998 roku Szkołę Podstawową Lauder Etz Chaim, sponsorowaną przez Fun­dację Ronalda S. Laudera, od tego roku także odbywa się Festiwal Kultury Żydowskiej „Simcha”. Obok powyższych instytucji działa­ją w społeczności: Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszko­dowanych w II Wojnie Światowej i Stowarzyszenie Dzieci Holo­kaustu, a od 2006 roku Fundacja Bente Kahan, prowadzona przez tę wybitną artystkę urodzoną w Norwegii. W latach 1999-2004 gmina pozyskała rabinów z ruchu Masorti (konserwatywnego): Rona Hoffberga[i], a po nim Ivana Caine’a[ii]. Od 2006 roku rabinem Wrocławia i Śląska jest ortodoksyjny Icchak Rapoport[iii].

Warto wspomnieć o znanych Żydach mieszkających we Wrocła­wiu po wojnie. Pierwszym prezydentem polskiego Wrocławia był Bolesław Drobner (1883-1968), którego poznałem po jego powro­cie do Krakowa. Innymi osobami związanymi z Wrocławiem są: twórca Instytutu Immunologii Ludwik Hirszfeld (1884-1954), znany matematyk Hugo Steinhaus (1887-1972), Lia Rotbaum (1907-1994), reżyser operowy, i jej brat Jakub (1901-1994), reży­ser teatralny.

Po odejściu z ziemskiego padołu Żydzi wrocławscy są grzebani na cmentarzu przy ulicy Lotniczej, gdzie spoczywają obok siebie ortodoksi i liberałowie, żołnierze armii niemieckiej z czasów pierwszej wojny światowej i ofiary zagłady z lat 1939-1945. O ten cmentarz muszą dbać aktywni członkowie żydowskiej społeczności, w ten sposób splatając przeszłość z teraźniejszością.


[i]Ron Hoffber jest przedstawicielem ruchu Masorti, odłamu judaizmu konserwatywnego w Stanach Zjednoczonych. Otrzymał smicha w Żydowskim Seminariu Teologicznym w Nowym Jorku. Przed objęciem urzędu we Wrocławiu, był rabinem w Tuckhoe in Nowym Jorku (2 lata) i w kongregacji Canford Masorti w New Jersey (przez 20 lat). Przez 20 years był yrektorem Conversion Institute of Rabbinical Assembly w Northern New Jersey. We Wrocławiu był rabinem w latach 2000 – 2001. Po pobycie we Wrocławiu został rabinem liberalnej społeczności w czeskiej Pradze. Podczas pobytu w Pradze naucz w Uniwersytcie Charles program CIEE. Rabin Ron Hoffber został nominowany na rabina Wrocławia przez zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej z przewodniczącym Jerzym Kichlerem.

[ii]Ivan Caine (ur. 1918) – amerykański rabin konserwatywny, w latach 20022003 naczelny rabin Wrocławia.

Studiował na University of Pennsylvania. Konserwatywną smichę rabinacką otrzymał na Jewish Theological Seminary w Nowym Jorku, gdzie uzyskał również tytuł magistra z literatury hebrajskiej. Następnie był kapelanem w armii amerykańskiej, m.in. w Korei. Wraz z żoną, Deborą, prawie 4 lata mieszkali w Izraelu, gdzie studiował na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, po czym przeniół się do Filadelfii. Na tamtejszym University of Pennsylvania uzyskał tytuł doktora. W 1967 związał się z Reconstructionist Rabbinical College, gdzie przez 18 lat pełnił funkcję dyrektora studiów hebrajskich. W latach 19682001 był rabinem Society Hill Synagogue w Filadelfii. We wrześniu 2001 po raz pierwszy przyjechał do Polski. W kwietniu 2002 został wybrany na rabina Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu, drugiego od 1968[1].

Jesienią 2002 ogłosił przygotowania do konwersji na judaizm w duchu konserwatywnym 19 osób. Konwersja zakończyła się we wrześniu 2003. Jednak naczelny rabin Polski, Michael Schudrich nie zezwolił, aby konwertyci dokonali rytualnego obmycia w mykwie warszawskiej. Ostatecznie skorzystano z prywatnej mykwy w Krakowie. Cała konwersja wywołała wiele kontrowersji wśród ortodoksyjnej społeczności żydowskiej.

Ivan Caine przyczynił się do otwarcia w październiku 2002 chederu dla żydowskiej młodzieży z Dolnego Śląska oraz do organizacji w Synagodze pod Białym Bocianem pierwszej bat micwy dwóch dziewczynek oraz pierwszych od ponad 40 lat ślubów religijnych. Rabin Ron Hoffber został nominowany na rabina Wrocławia przez zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej z przewodniczącym Jerzym Kichlerem.

[iii] Icchak Chaim Rapoport (ur. 1977 w Szwecji) – polski rabin, w latach 2006-2011 Naczelny Rabin Wrocławia i Śląska. Urodził się w Szwecji, 8 lat po tym jak jego matka opuściła Polskę w wyniku antysemickiej kampanii, będącej następstwem wydarzeń marcowych. Ordynację rabinacką otrzymał w 2002 w jesziwie Hamivtar w Efracie. W latach 2002–2006 pracował jako rabin w gminie żydowskiej w Oslo. W 2006 jako emisariusz organizacji Shavei Israel przybył do Polski, gdzie objął posadę rabina Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu. Przysługiwał mu tytuł Naczelnego Rabina Wrocławia i Śląska. Od 23 lutego 2008 był członkiem Rabinatu Rzeczypospolitej Polskiej. Ma żonę Nurit, dwóch synów – Haninę i Hillela Elijahu (ur. 2004) oraz córkę – Batję Miriam (ur. 2007 we Wrocławiu). Rabin Icchak Rapoport został nominowany przez zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej z przewodniczącym Karolem Lewkowiczem z rekomendacji rabina Michaela Schudricha. (Rabinem we Wrocławiu był do 2011 roku.).

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s