Pomoc społeczna we wspólnocie żydowskiej w Polsce w 1988 roku

System pomocy społecznej we wspólnocie żydowskiej w Polsce w 1988 roku

Jerzy Kichler

Fragmenty wystąpienia Jerzego Kichlera na sympozjum „Przyszłość pomocy wzajemnej” zorganizowanym przez American Joint Distribution Committee w Warszawie,

24 maja 1998 r.. Wystąpienie zamieszczone w „AlmanachuŻydowskim 1998-1999” wydawanym przez Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP.

Księga Powtórzonego Prawa (15:7,10) mówi „Jeśli będzie u ciebie ubogi któryś z twych braci, nie okażesz twardego serca wobec niego, ani nie zamkniesz swej ręki przed ubogim swym bratem, lecz wyposażysz go zgodnie z jego potrzebami. Daj mu chętnie, niech serce twe nie boleje, że dajesz. Za to będzie ci pan, Bóg twój błogosławił w każdej pracy twej ręki”[1].

W Biblii hebrajskiej, choć temat dobroczynności występuje dość często, nie ma dla niej szczególnej nazwy. W Talmudzie dobroczynność nazwana jest cedaka, od hebrajskich określeń na „prawość” lub „sprawiedliwość”. Cedaka – dobroczynność, ma największą siłę z wszystkich pozytywnych nakazów Tory, bok modlitwy i pokuty jest ona aktem mogącym odwrócić wyroki boskie i jest jedynym z pozytywnych nakazów (hebr, micwot) [2] , a które można czynić określając warunki – można wnieść modlitwy o spełnienie określonej prośby, zapowiadając, że w wypadku jej zadośćuczynienia prze­znaczy się określoną sumę na dobroczynność. Cedaka nie jest aktem, do który jest wyrazem współczucia dla potrzebującego, ale takim, do którego biedny ma prawo. Jest ona powinnością ona powinnością religią donatora. temat dobroczynności występuje dość często, nie ma dla niej szczególnej nazwy. W Talmudzie dobroczynność nazwana jest cedaka, od hebrajskich określeń na  „prawość” lub „sprawiedliwość”. Cedaka – dobroczynność, ma największą siłę z wszystkich pozytywnych nakazów Tory, bok modlitwy i pokuty jest ona aktem mogącym odwrócić wyroki boskie i jest jedynym z pozytywnych nakazów (hebr, micwot) [3] , które można spełnić stawiając określając warunki (np. w modlitwie Kadisz)

Psalm 24:1 mówi  „Pańska jest ziemia i to, co ją napełnia, Świat i ci, którzy na nim mieszkają”[4]. Dlatego rabini uczą, że wszystko, co posiadamy: nasze umiejętności, zdolności, zarobione pieniądze, wszelkie zgromadzone przez danego Żyda dobra – należą do Boga, a on nakazuje się tymi dobrami dzielić się z potrzebującymi. A więc cedaka jest formą oddania Bogu tego, co jest w istocie Jego własnością. Należy oddać na cele dobroczynne określoną część dochodów, pozostałą możemy pozo­stawić sobie[5].

Potrzebę dobroczynności rabini tłumaczą także jako misję każ­dego człowieka w kontynuacji dzieła stworzenia świata. Rabi Akiwa w Midraszu Tanchuma (zamieszczonym w Talmudzie) zadaje pytanie: skoro Bóg może wszys­tko, to dlaczego nie stworzył drzewa, na którym rośnie chleb? Tak się nie stało, gdyż Bóg wymaga od nas, zwykłych ludzi byśmy włączyli się w proces tworzenia, byśmy np. siali zboże, zbierali je, mielili mąkę i wypiekali chleb. W codziennej modlitwie Alejnu wyrażamy przekonanie o naprawie, uszlachetnianiu świata (hebr. tikkun olam). Udzia­łem człowieka w dziele tokkun olam jest cedaka.

Zgonie z zasadami judaizmu jest określona jest hierarchia micwy cedaka: najwyżej jest stawiane dawanie podarków matce i ojcu, jeżeli oni istotnie ich potrzebują[6] ;biedny z two­jego domu (krewny) ma pierwszeństwo przed biednym z innego domu; biedni z twego miasta nad biednym z innego miasta, biedni Ziemi Izraela nad biednymi mieszkańcami Diaspory[7]. Nie powinno się odejść od biednego, jeżeli ma pustą rękę, wówczas można dać mały datek, gdy nie ma się nawet drobnej sumy, należy pocieszyć go dobrym słowem. Cedaka winna być dawana z radością i godnością. Jeśli daje się dużą sumę, lecz ze złą miną, niweczy to zasługę wynikającą z tego czynu [8]. Nie wolno pozostawić bliźniego samemu sobie, gdy jest on załamany. Należy zachęcać innych do czynienia cedaka i jest to większą za­sługą niż jej czynienie przez osobę zachęcającą do tego aktu.

Jest osiem stopni cedaka [9], oto one wymienione od najniższego do najwyższego:

8. Dawanie z niechęcią;

7. Dawanie mniej niż chce obdarowany, lecz z radością;

6. Dawanie bezpośrednio potrzebującemu, lecz wówczas gdy o on o to prosi ;

5. Dawanie bezpośrednio potrzebującemu bez proszenia;

4. Dawanie  pośrednio (poprzez odpowiednie instytucje);

3. Dawanie gdy darczyńca jest znany, lecz otrzymujący dar jest nieznany;

2. Dawanie gdy darczyńca jest nieznany, lecz otrzymujący dar jest znany.

1. Pomaganie potrzebującemu, zanim stanie się on biedny (dawanie pracy, pomoc w życiowym uniezależnianiu się ). Obrazowo określa się to powie­dzeniem: „lepiej dać wędkę niż rybę”. [10]

W ciągu swej długiej historii społeczność żydowska dopra­cowała się wielu instytucji dobroczynnych. W gminach żydowskich od średniowiecza po dzień dzisiejszy funkcjonują różnego rodzaju bractwa (hebr. chewrot lub chawurot) dobroczynne związane z różnego rodzaju powinnościami religijnymi i społecznymi. Tak na przykład działają: Chewra Kadisza (dosł. święte bractwo), które zajmuje się wszystkimi sprawami związanymi z pochówkiem na cmentarzu[11], a w niektórych gminach także zakładaniem i utrzymaniem cmentarzy, Chewra Hachnasat Orehim – opieki nad podróżnymi, dzię­ki któremu podróżni zawsze znajdują nocleg i kolację w żydowskim domu[12], Chewra Gemilut Chasadim –  kasa pożyczek bezprocen­towych;, Chewra Bikkur Cholim[13] – odwiedzania chorych i opieki nad nimi;

Prawie każda sfera życia żydowskiego objęta jest opieką: położnicy towarzyszą specjalnie przygotowane kobiety, szczególną troską otacza się szkoły i uczniów, także przyjezdnych do danego miasta lub kraju[14].

W czasach nowożytnych, w społecznościach żydowskich po­wstają różnego rodzaju instytucje świadczące pomoc socjalną i charytatywno-opiekuńczą. Najstarszymi z nich to utworzony w Lon­dynie w 1703 roku dom pomocy społecznej i żydowski sierociniec, szpital otwarty w 1747 roku. W roku 1796[15], w Ham­burgu gmina żydowska otworzyła dom starców, później powstały w Europie i Ameryce Północnej podobne instytucję: zakłady opieki dla ociemniałych, głuchoniemych, dla osób z ograniczonymi możliwościami ruchu itp. Statutowo, we wszystkich gminach żydowskich istnieją instytucje charyta­tywno-opiekuńcze.

Od połowy XIX wieku powstają liczne instytucje koordynujące działalność dobroczynną w różnych krajach, a niektóre z nich prze­kształcają się w organizacje o zasięgu ogólnoświatowym. W Ameryce Północnej organizacje zajmujące się tą działalnością są rozdzielone na dwie grupy: jedna to organizacje gromadzące środki i druga to organizacje je rozdzielające. Pozwala to na efektywną organizację pomocy społecznej.

Obecnie największą organizacją żydowską zaj­mującą się pozyskiwaniem funduszy na działalność dobroczynną jest United Jewish Appeal [16], Te fundusze są przekazywane instytucjom dokonującym podziału tych środków (np. AJDC) lub wprost instytucjom, do których jest adresowana pomoc (np. Agencji Żydowskiej). Najbar­dziej znane instytucje dokonujące podziału środków finansowych to: The American Jewish Joint Distribution Committee[17], oraz The ORT Federation [18].

Jednym z przesłań judaizmu jest stwierdzenie, że przyczy­ną biedy określonych osób nie są oni sami, lecz historia danej społeczności, stosunki polityczne i ekonomiczne w krajach w oni których żyją.

Społeczność żydowska w Polsce jest w szczególnie trudnej sytuacji, ponieważ dużą część jej człon­ków stanowią osoby cudem ocalałe z Holokaustu. Obowiązkiem tej społeczności jest również opieka nad biednymi, starymi, chorymi, sierotami i wdowami, pomoc bezrobotnym.. Obecnie (w 199 roku) całością spraw związanych z pomocą społeczną zajmują się terenowe Komisje. Przed wszystkimi organizacjami żydo­wskimi w Polsce stoi zadanie połączenia się w dziele zapewnienia Żydom polskim odpowiedniej pomocy dobroczynnej, uru­chomienie całego zespołu instytucji charytatywno-opiekuń­czych: domów starców, hospicjów, szpitali itp[19].

 


[1] Biblia Warszawska

[2] Tora, traktowana dosłowne, jest to  Pięcioksiąg Mojżesza, w przenośni cała nauka hebrajskiej Biblii i wszystkie nauki stąd wypływające (przy. autora)

[3] Tora, traktowana dosłowne, jest to  Pięcioksiąg Mojżesza, w przenośni cała nauka hebrajskiej Biblii i wszystkie nauki stąd wypływające (przy. autora)

[4] Biblia Warszawska

[5] Judaizm nakazuje oddanie na cele dobroczyn­ne od 10 do 20% dochodów. Olbrzymia większość religijnych Żydów przestrzega tej powinności, stąd łatwo zrozumieć, dlaczego żydowskie instytucje charytatywne odnoszą duże sukcesy (przyp. autora)

[6] Rozumiane jest to jako konieczność opieki nad rodzicami w każdych warunkach, szczególnie gdy są w starszym wieku i obłożnie chorzy. Spełnianie tej micwy w okresie Holokaustu skłaniało dzieci do towarzyszenia rodzicom wyznaczonym do deportacji .Starcy i chorzy byli wyznaczani do deportacji w pierwszej kolejności, młode osoby miały szansę dalszego przeżycia. (przyp. autora)

[7] Z tej zasady zrodziła się pomoc dla jiszuwu w Palestynie

[8] Księga Powtórzonego Prawa 15:10. Talmud uczy „Niech będzie przeklęty, kto zawstydza biednego (Rabbi Hayim Halevy Donin. To be a Jew. Basic Books. 1972

[9] żródło jw.

[10] Dało to powstanie w wielu krajach (w tym we Wrocławiu) od XIX licznych fundacji statutowo zajmujących się: przyznawaniem bezprocentowych kredytów, pomocy w zakładaniu własnych firm, wynajmowaniem mieszkań z niskim czynszem itp. (przy. autora).

[11] Pochówek jest nakazany przez Torę, także konieczne jest zawiadamianie rodziny o śmierci danej osoby, organizacja pogrzebu i itp. (przyp. autora)

[12] Przyczyniało się to do możliwości podróży, nawet bardzo dalekich, żydowskich kupców.

[13] Wrocławska Chewra była inicjatorem z końcem XIX wieku budowy dużego szpitala (dzisiaj Kolejowego, przy. autora).

[14] Stąd działalność instytucji izraelskich pozwalająca na absorpcję imigrantów. W Nowym Jorku działa na tę rzecz HIAS. Taka działalność ma aspekt nie tylko polityczny, w istocie jest to nakaz judaizmu.(przyp. autora)

[15] Encyklopedia Judaica, Jerozolima 1972.

[16]  Pol. Zjednoczony Komitet dla Pozyskiwania Funduszy), powstał w Stanach Zjednoczonych w 1939 roku.. W 1999 roku dysponował funduszami zbieranymi w 639 amerykańskich gminach żydowskich (przyp .j.w.)

[17] Zwyczajowa nazwa tej instytucji to jont. Nazwa po polsku znaczy: Amerykański Połączony Komitet Rozdzielniczy. Został powołany przez amerykańskie miny żydowskie (kongregacje)w 1914  dla pomocy rosyjskim osadnikom w Palestynie. Od tego czasu pomógł Żydom w 85 krajach.  (przyp. j.w.)

[18]  ros. Общество Ремесленного Труда (pol. Organizacja dla Kształ­cenia Zawodowego), powstały w 1880 roku (żródło Encyklopedia Judaica, Jerozolima 1972.

[19] Rok późnej z inicjatywy The American Jewish Joint Distribution Committee, którego przedstawicielem w Polsce był Yosi Erez oraz Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, w którym przewodniczącym zarządu był autor artykułu (Jerzy Kichler), utworzono centralną Komisję Pomocy Społecznej. W skład tej Komisji wchodzą oprócz Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP: Towarzystwo Społeczno Kulturalne Żydów w Polsce, Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II wojnie światowej, Stowarzyszenie Dzieci Holokaustu. Komisja ma nadzór nad dyrektorem ds. opieki społecznej Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP (pierwszym dyrektorem była Ewa Spaczyńska. Niestety, do 2012 roku nie udało się utworzyć innych centralnych  instytucji charytatywno – społecznych. (przyp. j.w.)

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s